Teatr jednego aktora, taniec z łyżkami, oraz zapasy wielbłądów – czyli kultura i rozrywka a`la Turka

Historyczna i kulturowa spuścizna Turków wyrażona jest w bardzo dużym stopniu w rozrywce. Turcy doskonale wiedzą jak połączyć przyjemne z pożytecznym, i w ciekawy sposób zaprezentować oraz wypromować swoją bardzo bogatą kulturę oraz tradycję – poprzez wszelkiego rodzaju festyny, festiwale, pokazy oraz zawody. Zasobność i różnorodność oferty rozrywkowej Turcji jest nadzwyczajna – cały rok zapełniony jest wydarzeniami celebrującymi niemal wszystko co z Turcją związane: fakty historyczne, nieśmiertelne tradycje, symbole kulturowe, ludowe obyczaje, osoby, zjawiska, oraz przedmioty.

Specjaliści w dziedzinie retoryki oraz improwizacji

Przenosimy się teraz do dawnego karawanseraju, tureckiej kawiarni lub na bazarową uliczkę, żeby posłuchać ludowych legend i bajecznych opowieści mistrza Meddah (tur. opowiadacz historii). Tradycja przedstawień jednego aktora Meddah jest bardzo stara, a funkcja opowiadacza historii w społeczeństwie tureckim od wieków cieszyła się bardzo dużym uznaniem. Prawdziwy Meddah bawi oraz uczy, ponieważ jego opowieści prowokują do dyskusji oraz przemyśleń. Niczym czarodziej w bardzo ciekawy i umiejętny sposób przedstawia historię lub legendę: kreuje magiczną atmosferę, pobudza zmysły barwnymi opisami, naśladuje dźwięki (np. gwar bazaru, czy gwiżdżący prom), wciela się w różne postacie, wciąga publiczność, prowokuje, i kiedy trzeba improwizuje. Ta bardzo ciekawa forma sztuki niestety powolutku obumiera. W Turcji prawdziwych Meddahów jest kilku, a w 2012 roku zmarł jeden z najwybitniejszych opowiadaczy i ostatni prawdziwy tradycyjny Meddah Stambułu – Pan Erol Günaydın.

 Czy słyszycie te liryczne dźwięki lutni (tur. saz) oraz zawodzący nostalgiczny śpiew? To aszyk (tur. Aşık) –  tradycyjny pieśniarz epicki – inna forma ustnych opowieści, która uzupełnia orientalny wizerunek Turcji. Tureccy bardowie, ubrani w tradycyjne stroje łkającym pełnym tęsknoty głosem, wyśpiewują miłosne opowieści. Może to być miłość i tęsknota za ukochaną osobą lub ojczyzną. Aszykowie występują często na weselach, biesiadach, śpiewają w herbaciarniach, w wąskich uliczkach, i coraz częściej uświetniają imprezy oraz festiwale tradycyjnej sztuki tureckiej. Ośrodkiem, w którym wciąż pielęgnowana jest sztuka “aszykowania”, jest północno-wschodnia Anatolia (Erzurum, Kars).

Przenosimy się teraz na sułtański dwór, żeby obejrzeć słynny turecki spektakl cieni Karagöz. Według legendy, w osmańskiej Bursie dwóch rzemieślników pracowało przy budowie meczetu Orhan Ghazi: niewykształcony, prosty i bardzo bezpośredni Karagöz oraz wyedukowany  Hacivad. Swoimi żywymi dyskusjami, dowcipami oraz przekomarzaniami podczas pracy opóźniali budowę, dlatego tez sułtan Orhan nakazał obu stracić. Postacie te zostały jednak wskrzeszone w formie sztuki teatralnej, i po dzisiejszy dzień uznawane są za przejaw tureckiej sztuki ludowej.

Fot. Kıvanç Niş
Fot. Kıvanç Niş

Udajemy się do Akşehir na spotkanie z mędrcem Nasreddinem Hodżą – najsłynniejszym bohaterem tureckich legend i przypowieści ludowych. Nie wiemy w stu procentach czy taka osoba rzeczywiście istniała, chociaż uważa się, że Hodża mieszkał w północno-zachodniej Anatolii w XIII wieku. Dzięki żartobliwym opowieściom oraz anegdotom zyskał nieśmiertelność. Przekazywane z pokolenia na pokolenie historie Hodży, zakończone zazwyczaj zaskakującą puentą oraz morałem, po dzisiejszy dzień bawią subtelnie ironicznym humorem. Znany jest z wielu rysunków jako poczciwy staruszek w turbanie przemierzający świat na swoim oddanym osiołku. Każdego roku w  Akşehir (prow. Konya) odbywa się Festiwal Nasreddina Hodży.

Fot. archer10 (Dennis)
Fot. archer10 (Dennis)

 

Roztańczona Anatolia

To co zawsze towarzyszy najróżniejszym wydarzeniom w życiu Turków to taniec i muzyka. Nie tylko podczas festiwali oraz masowych imprez, ale również przy ważnych uroczystościach: weselach, narodzinach dziecka, obrzezaniu chłopca, oraz w życiu codziennym: w tawernach, herbaciarniach, na ulicach. Można powiedzieć, że taniec i muzyka jest elementem scalającym społeczeństwo tureckie.

Najpopularniejszym tańcem kojarzonym z Turcją, najczęściej z haremem, jest orientalny zmysłowy taniec brzucha. Współcześnie cieszy oczy zdecydowanie szerszej publiczności i koniecznie trzeba “zaliczyć” pokazy tańca brzucha, które organizowane są w hotelach podczas tzw. “nocy tureckich”. A przy okazji zobaczycie Państwo pozostałe tańce ludowe. Uwielbiam oglądać pokazy ludowych tańców tureckich – są jak lekcja historii oraz przegląd regionalnej kultury. Praktycznie każdy region Anatolii posiada swój taniec oraz strój, który charakteryzuje kulturę oraz atmosferę danego obszaru. Popularny w Zachodniej Turcji Zeybek przedstawia historię wojowników, którzy niczym drużyna Robin Hooda walczyli w imię biednych i prześladowanych. Wyróżnia ich charakterystyczny taniec, podczas którego ruchem rąk oraz gwałtownymi krokami, w wolnym albo szybkim tempie, przedstawiają ruchy orłów i sokołów. Horon, znad Morza Czarnego, to szybki dynamiczny taniec zbudowany z gwałtownych drgań ramion, drobnych kroczków oraz podskoków. A może zainteresuje nas taniec z łyżkami, czyli Kaşık Oyunları – rozpowszechniony w południowej i środkowej Anatolii.

 Na szczególną uwagę zasługują również tańce rytualne, na przykład niepowtarzalny pokaz ubranych na biało, wirujących wokół własnej osi derwiszy – członków najbardziej znanego na całym świecie mistycznego bractwa. Ta specyficzna forma medytacji oraz modlitwy miała przybliżyć tańczących do Boga oraz odciąć od dóbr doczesnych. Siedzibą derwiszy jest Konya, w której co roku w grudniu organizowany jest Festiwal Mewlewitów.

Walki w oliwie, zapasy wielbłądów – Emocje sięgają zenitu!

Sportem narodowym Turków, którego początki sięgają aż XIV wieku, są zapasy w oliwie (tur. yağlı güreş). Zmagania pokrytych obficie oliwą mężczyzn podziwiać możemy podczas Festiwalu Kırkpınar w Edirne (Tracja). Zawodnicy zapasów, ubrani w specjalne ważące prawie 13kg spodnie, rywalizują o prestiżowy tytuł, symboliczny pas oraz nagrodę pieniężną.

Ale nie tylko mężczyźni w Turcji stają między sobą do walki – wielbłądy również!  Tylko wielbłądom nie zależy na pieniądzach oraz złotym pasie – te rywalizują o sławę, oraz samicę 🙂 Każdego roku w styczniu, w miasteczku Selcuk(niedaleko Efezu) rozemocjonowany tłum dopinguje profesjonalnych wielbłądzich zapaśników. Wygrywa ten, który powali lub wypchnie przeciwnika z ringu, ale bardzo często zdarzają się też ucieczki wielbłądziego gladiatora z areny. Festiwal wielbłądów to bardzo uroczysta i widowiskowa impreza, która rozpoczyna się ceremonialną paradą kolorowo przystrojonych wielbłądów. Całości tego niezapomnianego przeżycia dopełnia egzotyczna muzyka, patetyczny dźwięk bębnów oraz dzwonków.

Materialnych i niematerialnych wytworów kultury tureckiej sławiących cały dorobek Turków, jest o wiele więcej. Wymienione zostały te najciekawsze, które mogłyby Państwa zainteresować i zachęcić do dalszej lektury 🙂

Poniżej przedstawione zostały ważniejsze wydarzenia i imprezy cykliczne w wybranych miastach:

Antalya: Festiwal Opery i Baletu w Aspendos (czerwiec), Festiwal Jazzowy w Aspendos (czerwiec), Międzynarodowy Festiwal „Złoty Owoc Granatu” w Kemer (czerwiec), Międzynarodowy Festiwal Filmowy „Złota Pomarańcza” (październik)

Bodrum: Międzynarodowe Regaty Żaglowców (październik)

Izmir: Europejskie Dni Jazzowe (marzec), Święto Rezerwatu Ptaków (maj)

Kapadocja: Święto Winobrania (wrzesień)

Marmaris: Międzynarodowy Tydzień Jachtowy (maj), Międzynarodowy Festiwal Muzyki i Sztuki (czerwiec), Międzynarodowe Wyścigi Jachtów (listopad)